Εκδήλωση της Τ.Ε. Νότιας Δωδεκανήσου του ΚΚΕ τον Μάρτιο του 2017 στο Νεστορίδειο

ΟΜΙΛΙΑ ΓΙΑ Ε.Μ.Π.Α

       I.            ΕΙΣΑΓΩΓΗ

1.     Γιατί κάνουμε την εκδήλωση

Φέτος συμπληρώνονται τα 100 χρόνια από την μεγάλη Οκτωβριανή επανάσταση του 1917 στη Ρωσία, η οποία έμελλε να δείξει στον κόσμο ότι κάτω από την καθοδήγηση ιδεολογική και πολιτική ενός γερού Κομμουνιστικού Κόμματος, υπάρχει η δυνατότητα για ένα άλλο κράτος, αυτό στο οποίο θα εξουσιάζει η εργατική τάξη και θα μπορεί να απολαμβάνει επιτέλους ότι με τόσο μόχθο παράγει. Η απήχηση που είχε στους εργάτες όλου του κόσμου, τρομοκρατούσε τις μεγάλες ιμπεριαλιστικές δυνάμεις που δεν δίστασαν να στρέψουν έναν ολόκληρο πόλεμο προς τη Σοβιετική Ένωση. Ο οργανωμένος λαός όμως έδειξε τη δύναμη κατέχει και κάρφωσε, παρά τις τεράστιες θυσίες και απώλειες, την κόκκινη σημαία με το σφυροδρέπανο στην καρδιά του ναζιστικού τέρατος.

Παράλληλα συμπληρώνονται και 99 χρόνια από την ίδρυση του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας. Του ηρωικού ΚΚΕ που δεν έχει λείψει ποτέ από κάθε μικρό ή μεγάλο αγώνα του λαού μας. Στα πλαίσια του εορτασμού των εκατοντάχρονων, το Κόμμα μας έχει ξεκινήσει μία καμπάνια ανάδειξης σελίδων της Ιστορίας του εργατικού – λαϊκού κινήματος τις οποίες η επίσημη Ιστορία τις έχει αφήσει στην αφάνεια. Να δώσει απάντηση και στην προσπάθεια ξαναγραψίματός της. Να αντλήσουμε εμπειρίες και διδάγματα από το παρελθόν, σε συνδυασμό με τις σύγχρονες εξελίξεις και δεδομένα, να βγάλουμε συμπεράσματα για το παρόν αλλά και να βοηθηθούμε για την καλύτερη χάραξη της πορείας μας για το μέλλον. Ένα μέλλον που δικαιωματικά πρέπει και μας ανήκει· στους εργάτες και τους συμμάχους τους. Να δούμε ιστορικά παραδείγματα στα οποία παρά τις δυσκολίες, παρ’ όλο που το κίνημα βρισκόταν σε ύφεση, δηλαδή ο κόσμος βρισκόταν στο σπίτι και δεν πάλευε για τα δίκια του, εντούτοις μια σταγόνα ήταν αρκετή για να μετατρέψει την ήρεμη λίμνη, σε ορμητικό χείμαρρο.

Τέτοια περίπτωση ήταν και μια αντιστασιακή οργάνωση που δραστηριοποιήθηκε στα Δωδεκάνησα τη διετία 1946-1947 και ήταν γνωστή με τα αρχικά Ε.Μ.Π.Α. Εδώ φαντάζομαι αρχίζουν να γεννιούνται, νωρίς-νωρίς, και τα πρώτα ερωτήματα. Α) Κάποιοι ενδεχομένως να έχουν ακούσει πρόσφατα για αυτή την οργάνωση και δεν γνωρίζουν τι σημαίνουν τα αρχικά αυτά και β) τι σόι αντιστασιακή οργάνωση ήταν αυτή που έδρασε μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Προτού όμως απαντήσουμε τα δύο αυτά ερωτήματα πρέπει να σημειώσουμε κάτι άλλο πού είναι πιο σημαντικό.

Η δουλειά-μελέτη που έχει ξεκινήσει η Τομεακή Επιτροπή Νότιας Δωδεκανήσου του ΚΚΕ, σε καμία περίπτωση δεν θα θέλαμε να νοηθεί ως κάτι ολοκληρωμένο. Βρισκόμαστε ακόμη σε μία πρωτόλεια κατάσταση που μόνο την επιφάνεια των γεγονότων εκείνης της περιόδου έχουμε καταφέρει να ξύσουμε. Είναι βέβαιο ότι θα χρειαστεί μεγαλύτερη προσπάθεια και σε βάθος επεξεργασία στοιχείων και ντοκουμέντων, τόσο για τη διετία ’46-’47 αλλά και για το τι προηγήθηκε και τι επακολούθησε. Για το λόγο αυτό κάναμε και κάνουμε, και από εδώ κάλεσμα σε απογόνους αγωνιστών, ερευνητές-μελετητές που θα ήθελαν να συμβάλουν στην προσπάθεια αυτή, να μη διστάσουν να επικοινωνήσουν μαζί μας. Ακόμη δεν επιλέξαμε τυχαία να πραγματοποιήσουμε την εκδήλωση αυτή λίγες μέρες μετά την επέτειο της ενσωμάτωσης των Δωδεκανήσων με την υπόλοιπη Ελλάδα. Όπως θα δούμε και στη συνέχεια η δράση της οργάνωσης αυτής δεν ήταν ξεκομμένη από την αύξηση της κινητικότητας του Δωδεκανησιακού λαού όσον αφορούσε την Ενσωμάτωση.

2.      Γιατί στην επέτειο της Ενσωμάτωσης.

Πάμε τώρα στα ερωτήματα που μπήκαν παραπάνω.

Το Ε.Μ.Π.Α. ή Εθνικό Μέτωπο Πανδωδεκανησιακής Απελευθέρωσης έδρασε την περίοδο 46-47. Δεδομένου ότι η ενσωμάτωση πραγματοποιήθηκε 31 Μαρτίου του 1947 (υπογραφή παραχώρησης των νήσων από τη Βρετανική διοίκηση στην Ελληνική) βλέπουμε ότι είναι άμεση η σχέση δράση ΕΜΠΑ – Ενσωμάτωση. Γιατί όμως; Ανατρέχοντας κανείς σε αρθρογραφία για εκείνη την περίοδο, εκτός από κάποιες λαμπρές εξαιρέσεις, θα παρατηρήσει κυρίως δύο πράγματα. 1. Είτε ένα τίποτα, δηλαδή μετά την υπογραφή της συνθηκολόγησης των Γερμανικών στρατευμάτων στην περιοχή μας για αρκετούς «ιστοριογράφους» δεν έγινε τίποτα αξιομνημόνευτο μέχρι την ενσωμάτωση, ή 2. τα Δωδεκάνησα πέρασαν υπό την Βρετανική διοίκηση, με μια απλή καταγραφή κάποιον γεγονότων και όλα μέλι γάλα για τον Δωδεκανησιακό λαό, αφού πλέον διοικούσαν οι «φίλοι και σύμμαχοι».

Δεν θα μπορούσε βέβαια να είναι αλλιώς αφού και οι επίσημες εκδηλώσεις εορτασμού της επετείου αλλά και η επίσημη ιστοριογραφία, στερούνται αντικειμενικής περιγραφής και ανάλυσης των γεγονότων, της κοινωνικής, πολιτικής και οικονομικής κατάστασης των Νήσων. Το γεγονός λοιπόν ότι ιδρύθηκε και έδρασε το ΕΜΠΑ υποδηλώνει ότι τα πράγματα δεν ήταν καθόλου ρόδινα για την πλειοψηφία του κόσμου και απαντούσε στην ανάγκη για οργανωμένη απάντηση στα δεινά που τους ταλαιπωρούσαν.

Σε αυτό το σημείο θα επαναλάβουμε ότι η δουλειά που έχει γίνει μέχρι τώρα, ναι μεν δεν είναι σε βάθος για να δώσει λεπτομερώς την κατάσταση της περιόδου, αλλά νομίζουμε ότι έχει σκιαγραφήσει τα βασικά στοιχεία και επιχειρεί μέσα από τη διαλεκτική σχέση μεταξύ αίτιου και αιτιατού να δώσει το περίγραμμα των τότε εξελίξεων. Με αυτό το «εργαλείο» θα μας δοθεί και η δυνατότητα να δούμε και αρκετές ομοιότητες με τις πολιτικές εξελίξεις στο σήμερα και τα γεωπολιτικά «παιχνίδια» στην περιοχή μας.

3.      Η σημασία της περιοχής.

Τα Δωδεκάνησα ή Νότιες Σποράδες, στο διάβα των αιώνων αποτέλεσαν μήλον της Έριδος για πολλές «υπερδυνάμεις». Στα χρόνια της νεότερης Ελλάδας αποτέλεσαν κτήση των Τούρκων μέχρι περίπου το 1912, στη συνέχεια τους διαδέχτηκαν οι Ιταλοί μέχρι το 1943, από το 1943 έως το 1945 τα είχαν καταλάβει οι Γερμανοί και τέλος από το ’45 έως την ενσωμάτωση τελούσαν υπό Βρετανική «διοίκηση». Τι το ιδιαίτερο λοιπόν είχε η περιοχή για να συγκεντρώνει τόσο έντονα τα μάτια; Το μόνο βέβαιο είναι ότι τέτοιες υπερδυνάμεις δεν ήθελαν να έχουν ένα νησιωτικό σύμπλεγμα για τουριστικό θέρετρο όπως έχει γραφτεί. Η πραγματική τους επιδίωξη γίνεται αμέσως αντιληπτή αν κάποιος απλά ανοίξει τον χάρτη της Ανατολικής μεσογείου και διερωτηθεί γιατί περνάνε τόσα πετρελαιοφόρα και εμπορικά τάνκερ από τα νησιά μας. Ποιο το εξόφθαλμο συμπέρασμα το οποίο κάποιοι επίμονα και πεισματικά αρνιούνται να το συμπεριλάβουν στις «αναλύσεις» τους. Μα τι άλλο από το γεγονός ότι τα Δωδεκάνησα και γενικότερα η Κύπρος και τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου είναι ο εμπορικός θαλάσσιος μονόδρομος που συνδέει την Ερυθρά Θάλασσα και ότι αυτό συνεπάγεται, με τη Μαύρη Θάλασσα και ότι αυτό συνεπάγεται με τη σειρά του. Αποτελεί δηλαδή το θαλάσσιο δρόμο κίνησης του κεφαλαίου στην ανατολική Μεσόγειο.

Αντιλαμβανόμαστε λοιπόν ότι η καταγραφή κάποιων γεγονότων χωρίς την επεξεργασία τους κάτω και υπό αυτού του πρίσματός μας στερεί τη δυνατότητα αιτιολόγησης μιας σειράς γεγονότων. Παράλληλα μας υποχρεώνει να ρίξουμε και μια προσεχτική ματιά στα προηγούμενα χρόνια, να δούμε και να μελετήσουμε της κινήσεις των «μεγάλων δυνάμεων» στη γεωπολιτική σκακιέρα της περιοχής μας, αλλά και της ευρύτερης.

     II.            Ιστορική αναδρομή

Από τα τέλη του 18^ου αιώνα η άλλοτε πανίσχυρη Οθωμανική Αυτοκρατορία αρχίζει να παρακμάζει. Αποτελεί πλέον τον «ασθενή της Ευρώπης». Ταυτόχρονα από τα μέσα του 18^ου αιώνα (περίπου 1760) έχει ξεκινήσει η λεγόμενη βιομηχανική επανάσταση, και επισημοποιείται η εποχή περάσματος από την φεουδαρχίαστον καπιταλισμό,το νέο κοινωνικο-οικονομικό σχηματισμό. Οι μηχανές πλέον έχουν μπει στην αλυσίδα παραγωγής και έχουν απογειώσει τις παραγωγικές δυνατότητες του ανθρώπου. Έχουν αυξήσει όμως και την ποσότητα ενέργειας που πρέπει να καταναλώνεται και οι μέχρι τότε πηγές (ζώα, νερό, άνεμος), σε καμία περίπτωση δεν μπορούν να τις καλύψουν. Λύση δόθηκε με τους κινητήρες και τη χρήση του κάρβουνου αρχικά και την επικράτηση του μαύρου χρυσού τελικά ως καύσιμού τους.

Από πολύ νωρίς οι «ισχυροί», αυτοί που έκαναν και κάνουν κουμάντο στην οικονομία (προφανώς δεν εννοούμε βουλευτές, υπουργούς, βασιλιάδεςκτλ, γιατί αυτοί το πετρέλαιο μόνο για εντριβές θα μπορούσαν να το χρησιμοποιήσουν), οι βιομήχανοι, οι εφοπλιστές και τα υπόλοιπα παράσιτα της κοινωνίας, συνειδητοποίησαν ότι προκειμένου να γιγαντώσουν την κερδοφορία τους και το κεφάλαιό τους, να διατηρήσουν και να αναρριχηθούν στην καπιταλιστική πυραμίδα, έπρεπε να ελέγξουν την παραγωγή του πετρελαίου, αλλά και τους δρόμους μεταφοράς του. Αυτό σήμαινε και σημαίνει ότι πρέπει να ελέγχουν της περιοχές που υπάρχουν τα κοιτάσματα αυτού του πολυπόθητου υγρού, αλλά και γενικότερα των πρώτων υλών, με κάθε μέσο. Έτσι ξεκινάνε και τα μαρτύρια των λαών της Μέσης Ανατολής, μια περιοχή στην οποία τα κοιτάσματα πετρελαίου ήταν αξιοποιήσιμα και με μικρό κόστος άντλησης, μια περιοχή σταυροδρόμι στην χερσαία κίνηση των πρώτων υλών από την Ασία προς τη Μεσόγειο.

1.      Ιταλο-Τουρκικός Πόλεμος

Όπως αναφέρθηκε και παραπάνω από τις αρχές του 19^ου αιώνα η Οθωμανική αυτοκρατορία βρισκόταν σε παρακμή. Ήταν λοιπόν ευκαιρία να προχωρήσουν τα σχέδια διαμελισμού της. Από τα τέλη του 19^ου αιώνα, αφού Γαλλία και Αγγλία είχαν μοιράσει την πίττα μεταξύ τους, προχώρησαν στην κατάληψη περιοχών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στη Β. Αφρική (Τυνησία η Γαλλία, Κύπρο-Αίγυπτο η Μεγάλη Βρετανία). Η Ιταλία από τη μεριά της, προκειμένου να μη μείνει έξω από τη μοιρασιά, να διασφαλίσει ταυτόχρονα και τα δικά της συμφέροντα, αλλά και να κερδίσει τον σεβασμό ως μία από τις ισχυρές καπιταλιστικές δυνάμεις της εποχής[1], με προσχημα την ασφάλεια των Ιταλών στην περιοχή της σημερινής Λιβύης, στέλνει 24ωρο τελεσίγραφο στους Οθωμανούς[2]. Δεν αποδέχεται την απάντησή τους[3] και επιτίθεται στη Λιβύη. Έτσι ξεκινάει ο Ιταλο-τουρκικός πόλεμος (Σεπτέμβριος του 1911). Προκειμένου να πιέσει την Οθωμανική πλευρά να δεχτεί τους όρους της για ειρήνη, η Ιταλία, ξεκινάει την κατάληψη των Δωδεκανήσων την οποία και ολοκληρώνει στις 20 Μαΐου 1912 με την Κω. Η ήττα των Οθωμανών επισημοποιείται στις 18 Οκτωβρίου 1912 με την συνθήκη του Ουσσύ[4] (Ouchy), ένα θέρετρο της Λοζάνης, για αυτό είναι γνωστή και ως πρώτη συνθήκη της Λοζάνης.

Παρ’ όλο που η συνθήκη του Ουσσύστο δεύτερο άρθρο της καθόριζε την εκκένωση τόσο της περιοχής Τρίπολη-Κυρηναϊκή (Λιβύη) από τους Τούρκους, όσο και των νησιών του Αιγαίου (Δωδεκάνησα) από τους Ιταλούς, εντούτοις οι δεύτεροι δεν το τήρησαν.

2.      Α’ Βαλκανικός Πόλεμος

Αν και θα μπορούσαν οι Οθωμανοί να κάνουν προσβολή της συνθήκης και να διεκδικήσουν διεθνείς κυρώσεις προς την Ιταλία, δεν το έπραξαν. Έκαναν (για να αστειευτούμε και με ορολογία που χρησιμοποιείται ευρέως σήμερα), έναν «έντιμο συμβιβασμό». Επέτρεψαν την ιταλική κατοχή, στο έδαφός τους, τα Δωδεκάνησα. Ο λόγος του «έντιμου συμβιβασμού» δεν ήταν άλλος από το γεγονός ότι μέχρις ότου να υπογραφεί η συνθήκη του Ουσσύ, στο φαγοπότι του διαμελισμού της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας είχαν μπει και οι λαοί των Βαλκανίων. Ο πρώτος Βαλκανικός πόλεμος ήταν γεγονός. Τα βαλκανικά κράτη (Βουλγαρία, Ελλάδα, Μαυροβούνιο και Σερβία) παρά τις όποιες διαφωνίες μεταξύ τους, συμμάχησαν και κήρυξαν τον πόλεμο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Οι λεπτομέρειες των συμφωνιών και τα «προεόρτια» του Πρώτου Βαλκανικού Πολέμου, ξεφεύγουν από το στόχο του παρόντος κειμένου.

Ένα άλλο στοιχείο όμως άξιο να αναφερθεί γιατί αποτελεί κομμάτι του puzzle των επιδιώξεων των ιμπεριαλιστικών κρατών της εποχής, στην περιοχή, είναι η διπλωματική (και όχι μόνο) ανάμειξη των Μεγάλων δυνάμεων (Αγγλία-Γαλλία-Ρωσία) γνωστή ως Αντάντ. Τέτοιες συμμαχίες, όπως μας διδάσκει η Ιστορία, είναι πρόσκαιρες στη βάση αμοιβαίων συμφερόντων και δεν λύνουν τους μεταξύ τους ανταγωνισμούς. Μέσα από τη «συνετή» παρέμβασή τους λύθηκαν οι διαφορές μεταξύ των Βαλκανικών κρατών και έστρεψαν το στόχαστρό τους στην Οθωμανική αυτοκρατορία. Σκοπός να αναλωθούν δυνάμεις των Βαλκανικών κρατών στα Βορειοανατολικά σύνορα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και να εξοικονομηθούν οι δικές τος για αλλού.

Το κοινό πεδίο συνεννόησης μεταξύ των χωρών της Αντάντ ήταν η άνοδος του γερμανικού κεφαλαίου και οι απαιτήσεις του για μεγαλύτερα μερίδια στις «αγορές» και οι εδαφικές του διεκδικήσεις. Η συμφωνία της Γερμανίας με την Οθωμανική Αυτοκρατορία για την κατασκευή σιδηροδρομικού δικτύου που θα ένωνε τις βιομηχανικές μονάδες του Αμβούργου με την Βαγδάτη και τα κοιτάσματα πετρελαίου της περιοχής, έθετε σε αμφισβήτηση και θαλάσσιες μεταφορές της Βρετανίας προς και από την Ινδία. Η Γαλλία από τη μεριά της είχε αφήσει ανοιχτούς λογαριασμούς και αυτή με τη Γερμανία, αφού μετά τον Γαλλο-Πρωσικό πόλεμο είχα χάσει τις περιοχές της Αλσατίας και της Λορένης. Αντίστοιχα και το Ρωσικό κεφάλαιο είχε προστριβές με το Γερμανικό τόσο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία όσο και στα Βαλκάνια.

3.      Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος

Οι αντιθέσεις αυτές γιγαντώθηκαν και ήταν πλέον αδύνατον να λυθούν με διπλωματικά μέσα. Η γερμανική οικονομία όπως και άλλες (ΗΠΑ, Ιαπωνίας) αν και μπήκε αργότερα από τη βρετανική και γαλλική στον καπιταλιστικό δρόμο ανάπτυξης, εντούτοις οι μεγάλοι ρυθμοί ανάπτυξής και όγκος συσσωρευμένου κεφαλαίου, απαιτούσαν επενδύσεις και αναδιατάξεις στην καπιταλιστική πυραμίδα. Μετά από μια σειρά εντάσεων και συγκρούσεων σε τοπικό αλλά και περιφερειακό επίπεδο, όπως η πρώτη και δεύτερη «Μαροκινή κρίση», ο «Ιταλοτουρκικός πόλεμος» που αναφέραμε παραπάνω, ο «Ισπανοαμερικάνικος πόλεμος», ο «Ρωσοϊαπωνικός» καθώς και οι «Βαλκανικοί», στις 28 Ιουνίου 1914 ξεσπάει ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος.

Ότι δεν έγινε μπορετό να λυθεί με ειρηνικό τρόπο, έμελλε να γίνει με τα όπλα και τις ζωές των λαών. Η «λύση» αυτή βέβαια, σε καμία περίπτωση δεν ήταν οριστική (φάνηκε με το χειρότερο τρόπο). Ήταν μια πρόσκαιρη συμβιβαστική λύση μεταξύ των ιμπεριαλιστικών χωρών. Το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, βρίσκει τον παγκόσμιο χάρτη αλλαγμένο. Με το αίμα των λαών να έχουν χαραχθεί νέα σύνορα, ο διαμελισμός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ολοκληρώθηκε και γεννήθηκε το κράτος της Τουρκίας. Η νέα οριακή ισορροπία μεταξύ των ιμπεριαλιστών στην περιοχή μας, βρίσκει τους Εγγλέζους και τους Γάλλους να μοιράζουν την περιοχή της αραβικής χερσονήσου και την Περσία, ενώ ταυτόχρονα ματαίωσαν τα σχέδια των Γερμανών για την σιδηροδρομική ένωση Αμβούργο – Βαγδάτη. Πιο συγκεκριμένα η Αγγλία έχει πλέον υπό την κατοχή της την Αίγυπτο, Κύπρο, Ιράκ.

Το τέλος του σήμανε ταυτόχρονα και το τέλος των Αυτοκρατοριών Γερμανίας, Ρωσίας, Αυστροουγγαρίας. Μέσα όμως από αυτή την καταχνιά και τον όλεθρο, την περίοδο που ο καπιταλισμός δείχνει το πραγματικό του πρόσωπο, ξεπρόβαλε και το νέο, το διαφορετικό. Το πρώτο σοσιαλιστικό κράτος ήταν γεγονός.

4.      Μικρασιατική Εκστρατεία

Το πέρας του Α’ Παγκοσμίου βρίσκει τις γείτονες χώρες, Ελλάδα – Τουρκία σε αντίπαλα στρατόπεδα. Η Ελλάδα βρίσκεται στο στρατόπεδο των νικητών ενώ η Τουρκία στους ηττημένους. Θέλοντας να αδράξει την ευκαιρία η ελληνική αστική τάξη για να υλοποιήσει τα δικά της συμφέροντα, ύστερα και από τη σύμφωνη γνώμη των «σύμμαχων» της Αντάντ και με πρόσχημα την προστασία των χριστιανικών πληθυσμών στην Ιωνία, αποβιβάζει στρατιωτικές δυνάμεις στη Σμύρνη. Σηματοδοτείται έτσι η έναρξη του Ελληνο-Τουρκικού πολέμου.

  III.            Το ΕΜΠΑ

1.      Προάγγελος της ίδρυσης του ΕΜΠΑ

Οι συνθήκες λοιπόν που είχαν διαμορφωθεί σε καμία περίπτωση δεν ήταν αυτό που περίμεναν οι Δωδεκανήσιοι. Με τη νίκη των συμμαχικών δυνάμεων φάνηκε πια ότι ήταν πιο εφικτή η πολυπόθητη ένωση με την υπόλοιπη Ελλάδα. Ήταν όμως ακόμη νωπές οι μνήμες από τα προδομένα όνειρα που είχαν καλλιεργηθεί με τη Μικρασιατική εκστρατεία και αυτό κράταγε κουμπωμένη την πλειοψηφία του Δωδεκανησιακού Λαού.

Όπως σε κάθε περίπτωση έτσι και εδώ, ανάλογα με τα διάφορα πολιτικά και οικονομικά συμφέροντα, διαμορφώθηκαν διαφορετικές τάσεις. Δύο ήταν οι κύριες. Αυτή που ήθελε την ενσωμάτωση και αυτή που επιθυμούσε τη διατήρηση της Αγγλικής κατοχής. Είπαμε κύριες γιατί π.χ. η τάση που ήθελε την Ένωση δεν ήταν ομοιογενής. Είχε και αυτή κοινωνικοπολιτικό διαχωρισμό. Υπήρχε το κομμάτι που ναι μεν επιθυμούσε την Ένωση αλλά για τα συμφέροντα της ντόπιας αστικής τάξης και υπήρχε και το κομμάτι που έβλεπε την Ένωση ως ευκαιρία να γίνει ο εργαζόμενος λαός κύρης στον τόπο του. Σε αυτό το κομμάτι τάχθηκε ξεκάθαρα η αντιστασιακή οργάνωση ΕΜΠΑ. Κύριος αιμοδότης όπως και στην πλειονότητα των  αντιστασιακών οργανώσεων που πάλευαν για τα δίκια του λαού μας και όχι για αυτά των αφεντάδων, ήταν οι κομμουνιστές και το Κόμμα της εργατικής τάξης, το ηρωικό ΚΚΕ.

Η πολιτική δράση του ΚΚΕ στα Δωδεκάνησα, με τα αποτελέσματα της μέχρι τώρα έρευνάς μας, φαίνεται να ξεκινάει από τη  δεκαετία του ’30.

Το 1934, μετά από 5 χρόνια φυλάκιση στις φυλακές πολιτικών κρατουμένων στα ιταλικά νησιά Πόντζα και Βεντοτένε για την συνδικαλιστική δράση που είχε στην Αλεξάνδρεια (!) ως μέλος του Κ.Κ. Αιγύπτου, επιστρέφει στον τόπο του, στο νησί που γεννήθηκε, ο Βασίλης Βασιλειάδης. Αμέσως ξεκινάει τον αντιφασιστικό αγώνα ενάντια στη φασιστική ιταλική κατοχή, ενώ ιδρύει και τους πρώτους κομμουνιστικούς πυρήνες. Εξαιτίας των συνθηκών που επικρατούσαν τότε (από το 1929 με το ιδιώνυμο του Βενιζέλου το ΚΚΕ ήταν παράνομο) οι οργανώσεις-πυρήνες αυτοί ήταν παράνομοι. Στοιχειώδεις γνώσεις συνωμοτικότητας επέβαλλαν οι πυρήνες αυτοί να μην γνωρίζονται άμεσα μεταξύ τους και να μην αφήνουν «ίχνη». Αυτό είναι και ένα από τα αγκάθια που αντιμετωπίζουμε στην έρευνά μας. Η δυσκολία εύρεσης στοιχείων για μια πιο ολοκληρωμένη άποψη και πιο ασφαλή συμπεράσματα. Μετά από 4 χρόνια δράσης οι ιταλικές αρχές καταφέρνουν και συλλαμβάνουν τον Βασιλειάδη. Παίρνει ξανά τον δρόμο της εξορίας και των φυλακών. Μετά την απελευθέρωσή του από τα συμμαχικά στρατεύματα και παρά την ανεπανόρθωτα κλονισμένη υγεία του από τις κακουχίες, παίρνει μέρος στην μάχη του Cassino (μάχη της Ρώμης) που οδήγησε στην απελευθέρωση της Ρώμης το 1944. Αφήνει την τελευταία του πνοή ενώ βρισκόταν σε αποστολή του ΚΚΙ στην 1^η Φλεβάρη 1945[5]. Υπόδειγμα κομμουνιστή που δεν λογάριασε ούτε την ίδια του τη ζωή μπροστά στον αγώνα ενάντια στο φασισμό, για τη λευτεριά, για το σοσιαλισμό.

Βλέπουμε λοιπόν ότι πολιτική μαγιά στη Ρόδο και γενικότερα στα Δωδεκάνησα υπήρχε πριν από τον πόλεμο. Αλλά ένα Κομμουνιστικό Κόμμα ζει και δρα δίπλα από την εργατική τάξη και για την εργατική τάξη. Την καθοδηγεί όντας το πιο πρωτοπόρο κομμάτι της, στον ιστορικό δρόμο που αυτή πρέπει να βαδίσει, για την δική της εξουσία. 

2.      Κοινωνική διαστρωμάτωση στα Δωδεκάνησα

Ας δούμε τώρα ποιες ήταν και οι κοινωνικο-οικονομικές συνθήκες που τροφοδότησαν την απήχηση που είχαν οι κομμουνιστές στην περιοχή μας.

Όπως αναφέρθηκε και παραπάνω από τη δεύτερη περίοδο της ιταλικής κατοχής που σηματοδοτείται από την ανάληψη της διοίκησης των Νήσων από τον Μάριο Λάγκο (Mario Lago) τον Αύγουστο του 1923 (τυπικά όμως από πιο νωρίς), ξεκινάει ένα άγριο πογκρόμ ενάντια στον ελληνικό πληθυσμό και γενικότερα στους κατοίκους των νησιών. Συνεπακόλουθο η μεγάλη μεταναστευτική φυγή των Δωδεκανησίων κύρια προς την Ελλάδα, την Αίγυπτο, την Αυστραλία και τις ΗΠΑ.

Με το τέλος της τουρκικής κατοχής ο πληθυσμός ανερχόταν στις 155.000 περίπου. Από αυτούς 145000 ήταν Έλληνες, 6500-7000 Τούρκοι και 2500-3000 Εβραίοι και ξένοι. Να σημειώσουμε εδώ ότι τα στοιχεία αυτά δεν είναι ακριβή διότι οι Δωδεκανήσιοι απέφευγαν, αρνιόντουσαν για την ακρίβεια να απογραφούν για να γλιτώσουν την υποχρεωτική στρατολόγηση και την κατά κεφαλήν φορολογία (σε Ρόδο και Κω)[6].  Το 1922 ο πληθυσμός έχει μειωθεί στις 109.000 σημειώνοντας πτώση της τάξεως του 30% περίπου. Στην απογραφή του 1941 ο πληθυσμός ανέρχεται στις 129.235, αλλά το ενδιαφέρον είναι ότι αποτυπώνεται και η εθνικότητα των κατοίκων. Από τις 129.235, οι 112.142 ήταν Έλληνες (86,8%), 14.285 (11%) Ιταλοί και 2.908 άλλης εθνικότητας κυρίως εναπομείναντες Τούρκοι. Φαίνεται λοιπόν η προσπάθεια αποικισμού των Νήσων από την Ιταλία[7]. Στις 18 Οκτώβρη 1947 πραγματοποιήθηκε από τη Στρατιωτική Διοίκηση Δωδεκανήσου απογραφή η οποία αναφέρει ότι το γενικό σύνολο του πληθυσμού ήταν 115.142.

Ένα άλλο στοιχείο που έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον είναι η «εσωτερική μετανάστευση» μεταξύ των νησιών. Από το 1912 έως το 1947 η κατανομή του πληθυσμού στα νησιά μεταβάλλεται ως εξής (Πίνακας 1):

Στη Ρόδο κατοικεί το 1912, το 25,93% του πληθυσμού των Δωδεκανήσων στη Κάλυμνο το 14,41% και τρίτο σε πληθυσμό νησί η Σύμη με 13,41%. Άξιο αναφοράς είναι και το πλήθος των κατοίκων που ζούσαν στο Καστελόριζο. 12000 καταλαμβάνοντας το 8,24% του συνολικού πληθυσμού. Η κατανομή αυτή δεν είναι τυχαία σύμφωνα με τα οικονομικά στοιχεία των νησιών εκείνη την περίοδο. Μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου έχουμε μια μεγάλη μεταβολή. Στη Ρόδο πλέον κατοικεί το 47,84% του πληθυσμού, το 16,08% στη Κω και το 10,6% στη Κάλυμνο. Η κατάσταση αυτή (ποσοστιαία) είχε διαμορφωθεί από το 1941 με μια εξαίρεση το νησί της Λέρου που αποτέλεσε ισχυρή στρατιωτική βάση για τις δυνάμεις του άξονα στο Αιγαίο. Από τα παραπάνω μπορεί να εξαχθεί το συμπέρασμα ότι οι Ιταλοί που είχαν έρθει να κατοικήσουν στα Δωδεκάνησα δεν επηρέασαν την γενική πληθυσμιακή κατανομή και η αιτία για την συγκέντρωση των κατοίκων στα μεγάλα νησιά οφείλεται σε οικονομικούς παράγοντες που θα δούμε στη συνέχεια.

ΝΗΣΙ	1912	% επί του Συνόλου	1922	%	1941	%	1947	%	% επί του Συνόλου
ΡΟΔΟΣ	37777	25,93%	45000	19,12%	61567	36,82%	55181	-10,37%	47,84%
ΚΑΣΤΕΛΛΟΡΙΖΟ	12000	8,24%	2700	-77,50%	1111	-58,85%	663	-40,32%	0,57%
ΣΥΜΗ	19539	13,41%	7000	-64,17%	4147	-40,76%	4090	-1,37%	3,55%
ΤΗΛΟΣ	1850	1,27%	1160	-37,30%	1131	-2,50%	1085	-4,07%	0,94%
ΧΑΛΚΗ	3740	2,57%	1300	-65,24%	754	-42,00%	731	-3,05%	0,63%
ΚΑΛΥΜΝΟΣ	20855	14,31%	15500	-25,68%	14872	-4,05%	12227	-17,79%	10,60%
ΑΣΤΥΠΑΛΑΙΑ	2000	1,37%	1370	-31,50%	1771	29,27%	1800	1,64%	1,56%
ΛΕΙΨΟΙ	–	–	560	–	817	45,89%	873	6,85%	0,76%
ΛΕΡΟΣ	6924	4,75%	4000	-42,23%	10979	174,48%	6161	-43,88%	5,34%
ΠΑΤΜΟΣ	3700	2,54%	2550	-31,08%	2665	4,51%	2736	2,66%	2,37%
ΚΑΡΠΑΘΟΣ	9527	6,54%	7500	-21,28%	7231	-3,59%	7416	2,56%	6,43%
ΚΑΣΟΣ	6700	4,60%	1760	-73,73%	1367	-22,33%	1336	-2,27%	1,16%
ΚΩΣ	14500	9,95%	16113	11,12%	18231	13,14%	18545	1,72%	16,08%
ΝΙΣΥΡΟΣ	6599	4,53%	3160	-52,11%	2592	-17,97%	2499	-3,59%	2,17%
ΣΥΝΟΛΟ	145711		109673	-24,73%	129235	17,84%	115343	-10,75%

Πίνακας 1: Απογραφές 1912-1947

3.      Οικονομικές συνθήκες

o   Τέλος Τουρκοκρατίας

1)      Εμπόριο.

                  1.) Εξαγωγές

Μεγάλη άνθηση στο τέλος της Τουρκοκρατίας είχε ο κλάδος του εμπορίου. Τόσο οι εξαγωγές όσο και οι εισαγωγές. Το κύριο εξαγωγικό προϊόν ήταν τα σφουγγάρια. Χαρακτηριστικά το 1910 στη Σύμη, η ετήσια εξαγωγή σφουγγαριών έφτανε τα 7.356.000 γρόσια (1.670.500 φρ.)  και στη Χάλκη τα 1.500.000 γρόσια (340.650 φρ.). Στο τέλος της Τουρκοκρατίας η εξαγωγή σφουγγαριών από τη Σύμη ανερχόταν στα 1.500.000 με 2.000.000 φράγκα. Άλλα προϊόντα που εξάγονταν ήταν το κρασί, τα σταφύλια, το λάδι, διάφορα εσπεριδοειδή, οι πατάτες κ.ά. Ιδιαίτερα από την Κάσο εξαγόταν και γύψος από τα πλούσια κοιτάσματα που έχει το νησί. Επίσης το συνολικό ποσό του εξαγωγικού εμπορίου στη Ρόδο, το 1910, ήταν 2.834.000 φράγκα.[8]

Πιο αναλυτικά όσον αφορά προϊόντα και νησιά που συνέβαλλαν στο εξαγωγικό κεφάλαιο έχουμε τον παρακάτω πίνακα:

Γεωργικά Προϊόντα
	σε κιλά	Σε τεμάχια
ΝΗΣΙ	ΣΤΑΦΥΛ	ΛΑΔΙ	ΑΜΥΓ	Κ/ΖΙΑ	ΚΡΙΘ	ΣΙΤ	ΣΗ/ΜΙ	ΚΑΠΝ	ΚΡΑΣ	ΒΑΛΑΝ	ΕΣΠ/ΔΗ
ΚΩΣ	6075000	90000	30000	1500000	1600000	700000	60000	10000	150000	–	3000000
ΤΗΛΟΣ	65000-77000	ΙΚΑΝ/ΚΗ
ΝΙΣΥΡΟΣ			ΜΕΓΑΛΗ							ΜΕΓΑΛΗ
ΚΑΣΟΣ
ΚΑΛΥΜΝΟΣ											2000000

Πίνακας 2: Εξαγωγές γεωργικών προϊόντων, 1910

1. Εισαγωγές

Αλλά και το εισαγωγικό εμπόριο ανθούσε. Οι εισαγωγές γίνονταν κυρίως από Τουρκία, Αίγυπτο, Ελλάδα, Ρουμανία, Ρωσία, Αγγλία, Γαλλία, Γερμανία κ.ά. Στα 1910 ο όγκος των εισαγόμενων προϊόντων έφτανε στη Ρόδο τα 5.700.000 φράγκα και στη Σύμη κατά μέσο όρο κυμαινόταν γύρω στα 5.000.000-6.000.000 φράγκα[9].

Το σύνολο εισαγωγών – εξαγωγών το 1910 στη Ρόδο (ένα μεγάλο μέρος του προερχόταν και από τα άλλα νησιά) είχε ως εξής:

ΚΙΛΑ	ΠΟΣΑ σε γρόσια	ΠΟΣΑ σε φράγκα
ΕΞΑΓΩΓΕΣ	10.022.425	15.087.728	3.426.423
ΕΙΣΑΓΩΓΕΣ	11.848.100	27.013.762	6.078.096
Διαφορά	-1.825.675	-11.926.034	-2.651.673

Πίνακας 3: Ισοζύγιο εισαγωγών-εξαγωγών, 1910

Αν και φαίνεται ένα σημαντικό έλλειμα εντούτοις δεν έχουν συνυπολογιστεί η πρόσοδος της ναυτιλίας που ήταν και η κύρια ασχολία των νησιωτών όπως και τα ποσά του μεταναστευτικού συναλλάγματος που θα ήταν σημαντικά[10].

Τα παραπάνω δείχνουν μια μεγάλη ανάπτυξη του εμπορικού κεφαλαίου της περιοχής μας στα τέλη της τουρκοκρατίας. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να έχουν δημιουργηθεί εμπορικοί οίκοι στο εξωτερικό με κυριότερους του Ροδίτη Δημ. Πετρίδη και του Καλύμνιου Νίκ. Βουβάλη με έδρα το Λονδίνο και υποκαταστήματα και σε άλλες χώρες[11]. Επίσης ο όγκος κίνησης των εμπορευμάτων αιτιολογεί και την κατανομή του πληθυσμού στα νησιά που είδαμε παραπάνω. Δηλαδή το γεγονός ότι στη Σύμη το σύνολο των εισαγωγών-εξαγωγών ήταν περίπου ίσο με αυτό της Ρόδου, εξηγεί γιατί ήταν το 3^ο πληθυσμιακά νησί των Δωδεκανήσων.

• Βιομηχανία- βιοτεχνία

Στους κλάδους της βιομηχανίας και της βιοτεχνίας είχαμε περιορισμένη ανάπτυξη. Στη Ρόδο είχαν αναπτυχθεί η αλευροποιία, η σαπωνοποιία, η βυρσοδεψία, η οινοποιία, η βιομηχανία οινοπνευματωδών και η αγγειοπλαστική. Στη Σύμη η μηχανουργία, η επιπλοποιία, οι ατμόμυλοι και η ναυπηγική με τη λειτουργία ενός μεγάλου ναυπηγείου. Στη Κάσο είχαμε 6 μεγάλα ναυπηγεία στα οποία απασχολούνταν 300 εργάτες (ξυλουργούς), ενώ για την εκμετάλλευση των κοιτασμάτων γύψου απασχολούνταν 700 εργάτες, με παραγωγή 30.000 τόνων που εξάγονταν στη Ρωσία.

3)      Γεωργία – Κτηνοτροφία

Η γεωργική και κτηνοτροφική παραγωγή στα Δωδεκάνησα κάλυπτε μόνο τις τοπικές ανάγκες των κατοίκων της και μάλιστα σε ορισμένα προϊόντα με δυσκολία. Βέβαια η παραγωγή σε άλλα ισοστάθμιζε τα πράγματα με την εξαγωγή τους σε άλλες χώρες όπως Αίγυπτο, Μ. Ασία και Δυτικο- Ευρωπαϊκές χώρες.

Λίγο πιο συγκεκριμένα στη Ρόδο περίπου τα 2/3 του πληθυσμού των χωριών της υπαίθρου ασχολούνταν με την αμπελουργία, την καλλιέργεια δημητριακών, πατάτας και εσπεριδοειδών, στη μεταξουργία και στην ελαιουργία. Συνολικά το 1910 οι εξαγωγές γεωργικών προϊόντων από τη Ρόδο έφτασαν στα 1.836.000 φρ., ενώ, η εξαγωγή κουκουλιών μεταξοσκώληκα στα 32.500 φρ. Στα άλλα νησιά. Η Τήλος παρήγαγε αμύγδαλα σημαντικές ποσότητες των οποίων εξάγονταν. Η Κως και η Κάλυμνος εσπεριδοειδή και άλλα δενδροκομικά είδη. Η Πάτμος, όπως και η Κως, σταφύλια των οποίων η εξαγόμενη ποσότητα προς την Αίγυπτο έφτανε τα 3.000.000 γρόσια (675.000 φρ.). Η Λέρος και η Κάρπαθος κρασί. Η κτηνοτροφία ήταν ανεπτυγμένη σε Κάρπαθο, Κάλυμνο και Χάλκη.

4)      Σπογγαλιεία – Ναυτιλία

Όπως αναφέραμε και πιο πάνω το εμπόριο σφουγγαριών είχε το μεγαλύτερο κύκλο εργασιών. Εκτός από τη Σύμη σημαντική παραγωγή είχαν και η Κάλυμνος, η Κάσος και η Χάλκη. Το παραγώμενο προϊόν το απορροφούσαν κυρίως οι Γερμανία, Ιταλία και Αγγλία. Εκείνη την περίοδο η Σύμη διέθετε σπογγαλιευτικό στόλο από 320 πλοία και πλοιάρια με 2650 άτομα πλήρωμα∙ η Κάσος την περίοδο 1888-1893 διέθετε 60 μεγάλα ιστιοφόρα ντόπιας παραγωγής, ενώ προς το τέλος της τουρκικής κατοχής είχε και 20 ατμόπλοια χωρητικότητας 70.000 τόνων. Η Λέρος 7 ιδιόκτητα ατμόπλοια ενώ σημαντικό στόλο είχε και η Κάλυμνος που αριθμούσε 300 σπογγαλιευτικά πλοία. Σημαντικός ήταν και ο σπογγαλιευτικός στόλος της Χάλκης με 55 σπογγαλιευτικές μηχανές.[12]

Αν και τα δεδομένα για τον ακριβή αριθμό των εργαζομένων στον κλάδο δεν έχουν συλλεχθεί ακόμη (μόνο η Σύμη είχε 2650), εντούτοις μπορούμε να συμπεράνουμε με ασφάλεια ότι πρέπει να ήταν αρκετά μεγάλος, αν συνυπολογίσουμε πως και στην Κάλυμνο η σπογγαλιεία ήταν από τους κύριους αν όχι ο κύριος τομέας της οικονομίας. Το 1884 απασχολούσε 1455 εργαζόμενους, με την απογραφή του 1850 να δίνει πληθυσμό 7600 άτομα, ενώ αυτή του 1900, 19.400(!). Βέβαια η χρυσή περίοδος του σφουγγαριού ήταν η δεκαετία του 1850, όπου τα σπογγαλιευτικά έφτασαν τα 600 και οι σφουγγαράδες τους 4600[13].

·         Ιταλική κατοχή

Ας δούμε τώρα πως εξελίχθηκαν τα πράγματα στον οικονομικό και συνεπακόλουθα στον κοινωνικό τομέα κατά τη διάρκεια της ιταλικής κατοχής.

1.      Εμπόριο

Κέντρο του εμπορίου γίνεται πλέον η Ρόδος. Στα υπόλοιπα νησιά που αναφέρθηκε και πιο πάνω η εμπορική κίνηση ελαχιστοποιείται. Επίσης μέσα από μια σειρά διατάξεις της ιταλικής διοίκησης ο κλάδος περνάει στα χέρια μεγάλων ιταλικών εμποροβιομηχανικών εταιριών, σε αρκετές εκ των οποίων μέτοχος ήταν ο ίδιος ο διοικητής. Ακόμη οι ιταλικές τράπεζες που ίδρυσαν υποκαταστήματα στα Δωδεκάνησα πίστωναν τις ιταλικές εταιρίες με ευνοϊκούς όρους, ενώ οι ελληνικές εταιρίες έπαιρναν αρνητική απάντηση.  Έτσι κυριάρχησαν τα ιταλικά μονοπώλια στον κλάδο του εμπορίου. Οποιαδήποτε ομοιότητα με το σήμερα, πώς μεγάλοι επιχειρηματικοί κολοσσοί καταπίνουν τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, δεν είναι τυχαία.

Το τι επιπτώσεις είχε στην οικονομία φαίνεται από το ισοζύγιο εισαγωγών –εξαγωγών. Πάντα ήταν αρνητικό, αλλά μετά το 1923 άρχισε να γιγαντώνεται. Συγκεκριμένα το 1927 οι εισαγωγές έφταναν του 45.125.396 τόνους εκ των οποίων οι 7.831.280 ήταν από την Ιταλία. Μετά το ’36 το έλλειμα τους εξαγωγικού εμπορίου σε σχέση με το εισαγωγικό ήταν της τάξης των 97 εκ. λιρετών, το ’37 των 102 εκ., το ’38 ξεπέρασε τις 136 εκ. λιρέτες ενώ την τριετία ’38-’40 κυμάνθηκε κατά μέσο όρο στα 160 εκ. Αυτή η κατακόρυφη  αύξηση οφείλεται βέβαια σε μεγάλο βαθμό και στην προετοιμασία της Ιταλίας για τον πόλεμο.

2.      Βιομηχανία

Από την αρχή οι Ιταλοί έδωσαν μεγάλο βάρος στην ανάπτυξη της βιομηχανίας προκειμένου να επικρατήσουν στην οικονομική ζωή των νησιών. Μετά το ’30 παρατηρείται μεγάλη βιομηχανική ανάπτυξη η οποία βασίζεται κυρίως στα εξής:

1. Οι Ιταλοί βιομήχανοι εξασφάλισαν τεράστιες χρηματοδοτήσεις από τις ιταλικές τράπεζες με πολύ ευνοϊκούς όρους
2. Εξασφάλισαν ειδικές φορολογικές διατάξεις καθώς επίσης είχαν απαλλαχθεί και από τα τέλη για τις εισαγόμενες πρώτες ύλες.
3. Είχαν δημιουργηθεί συνθήκες για να μονοπωλήσουν την αγορά μέσα από ένα ολόκληρο νομικό οπλοστάσιο.
4. Η μεταφορά έμπειρου προσωπικού από την Ιταλία για να επανδρώσουν της βιομηχανίες
5. Η οικονομική προστασία των προϊόντων και η μέριμνα από τη διοίκηση για την απορρόφησή τους από την ιταλικά αγορά και τις αγορές άλλων χωρών

Οι κυριότερες εταιρίες που δραστηριοποιήθηκαν:

1. Η CAIR (Compagnia Agricola Industriale Rodi) η οποία μονοπώλησε τον τομέα της οινοποιίας.
2. Η ΤΕΜΙ (Tabachi Egei Manifattura Italiana) που μονοπώλησε την καπνοβιομηχανία
3. Η SIER (Societa Industrie Electriche Rodi) η οποία από το 1922 μέχρι το 1972 παρακαλώ, εκμεταλλευόταν το ηλεκτρικό σε Ρόδο, Κω, Κάλυμνο και Λέρο και
4.  Η SAMICA με τους αλευρόμυλους.

Προφανώς και στους άλλους τομείς είχαν πατήσει πόδι όπως στην οινοπνευματοποιία, τη σαπωνοποιία, μακαρονοποιία  κτλ. Βάλανε χέρι και στα λατομεία της Λίνδου και στις αλυκές της Κω.[14]

Μερικά παραδείγματα για το πώς διαμορφώθηκα τα μονοπώλια σε βάρος του λαού των Δωδεκανήσων. Κατά την περίοδο διοίκησης του Μάριο Λάγκο (1923-1936) απαγορεύτηκε στους παραγωγούς η εξαγωγή σταφυλιών. Στην Κω, την παραγωγή την αγόραζε η ιταλική εταιρία (η CAIR), μέτοχος της οποίας ήταν ο ίδιος ο Λάγκο, με τιμή 10 λεπτά της λιρέτας την οκά(!). Την ίδια περίοδο αν τα σταφύλια πουλιόντουσαν χονδρικά από τους παραγωγούς θα μπορούσαν να αποσπάσουν 80 λεπτά την οκά έως και 1 λιρέτα. Στη Κάλυμνο λειτουργούσε ένα ταπητουργείο για το οποίο η Δημαρχία ξόδευε 36.000 λιρέτες το χρόνο για συντήρηση. Εκεί ο στρατιωτικός διοικητής de Bisogno αφού πρώτα διόρισε Δωδεκανήσιο τσιράκι του, ως Γενικό Διευθυντή του εργοστασίου και δίνοντάς του έναν παχουλό μισθό, στη συνέχεια έπαιρνε όλη την παραγωγή, τα πουλούσε στην Ιταλία, χωρίς να δίνει δεκάρα στο δήμο. Επίσης χρόνο με το χρόνο η ιταλική διοίκηση μείωνε τις άδειες σπογγαλιείας φτάνοντας στο τέλος της να δίνει μόνο 2.

Αν δεν έπιαναν τα παραπάνω υπήρχε πάντα και η τρομοκρατία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν του καπετάν- Σπανού ο οποίος αρνήθηκε να δώσει «δώρο» στον Ιταλό διευθυντή του τελωνίου της Καλύμνου και κατέληξε στην Αθήνα με σπασμένο λάρυγγα, ενώ δεν έλειπαν και οι ομαδικές φυλακίσεις στα μπουντρούμια της Ρόδου ή της Ιταλίας.[15]

3.      Το νομικό πλαίσιο του στραγγαλισμού

Σε αυτό το σημείο θα αναφερθούμε στο νομικό πλαίσιο που δημιουργήθηκε ώστε να φέρουν σε ασφυκτική κατάσταση τους Δωδεκανήσιους με σκοπό να κάμψουν το ηθικό τους ή να τους εξαναγκάσουν να μεταναστεύσουν. Πόσες ομοιότητες με το σήμερα…

Με το υπ’ αριθμόν 19 Διάταγμα του 1924 «Περί δασών» οριζόταν πώς ολόκληρη η περιοχή των νησιών κηρυσσόταν δασική ζώνη. Τα δάση που ήδη υπήρχαν, αυτά που ήταν υπό διαμόρφωση, τα δασωμένα και θαμνώδη χωράφια έπρεπε αυστηρότατα να διατηρηθούν και να διασωθούν. Σαν αποτέλεσμα αυτού ήταν το σταμάτημα της καλλιέργειας σε έκταση περίπου ίση του 1/3 της μέχρι τότε καλλιεργήσιμης γης. Απαγόρευσε την εκμετάλλευση των δασικών προϊόντων με αποτέλεσμα να αυξηθούν οι εισαγωγές ξυλείας από το εξωτερικό. Κτύπησε την κτηνοτροφία θεσπίζοντας δυσβάσταχτη φορολογία, «κατά κεφαλήν».

Το 32/1929 διάταγμα «Περί κτηματολογίου» είναι άλλο ένα παράδειγμα αρπάγης της περιουσίας των Δωδεκανησίων. Σύμφωνα με αυτό το διάταγμα όποιο χωράφι έμενε ακαλλιέργητο πάνω από 3 χρόνια πέρναγε κατευθείαν στην κυριότητα του ιταλικού κράτους.  Δεδομένου των εξόδων (λιπάσματα, οργώματα κτλ) που είχαν οι αγρότες, αρκετοί εφάρμοζαν την μέθοδο της αγρανάπαυσης για τη γη τους με αποτέλεσμα με την εφαρμογή του διατάγματος αυτού να χάνουν τα κτήματά τους. Τα συχνά βαριά πρόστιμα, η πολυδάπανη διαδικασία που χρειαζόταν για έκδοση απαραίτητης άδειας ακόμη και για της πιο απλές γεωργικές εργασίες γονάτισαν τους αγρότες[16].

Βέβαια τα χρόνια πέρασαν και οι μέθοδοι εξελίχθηκαν. Τώρα αντί για το διάταγμα «Περι κτηματολογίου» έχουμε τον ΕΝΦΙΑ. Ξεζούμισμα του λαού πρώτα και αφού δεν θα μπορεί να ανταπεξέλθει κατάσχεση του σπιτιού του που με ιδρώτα και αίμα, με δουλειά μιας ολόκληρης ζωής, κατάφερε να εξασφαλίσει για αυτόν και τα παιδιά του.

4.      Εκπαίδευση

Τέλος από την προσπάθεια να κυριαρχήσουν στα νησιά οι Ιταλοί, δεν θα μπορούσε να απουσιάζουν οι παρεμβάσεις στο εκπαιδευτικό σύστημα.

Από τα πρώτα χρόνια της τουρκικής σκλαβιάς, μέτα από σκληρούς αγώνες, οι Δωδεκανήσιοι είχαν καταφέρει μέσω των κοινοτήτων σε πόλεις και χωριά, και κάτω από δύσκολες συνθήκες, να εξασφαλίσουν τη μόρφωση της νέας γενιάς. Αποτέλεσμα της προσπάθειας αυτής ήταν η ίδρυση στην Πάτμο από τα τέλη του 17^ου αιώνα  της «Πατμιάδος Σχολής». Η προσπάθεια αυτή με το πέρασμα των χρόνων και της ανάπτυξης που γνώρισαν τα νησιά, όπως αναφέρθηκε και παραπάνω, δεν σταμάτησε. Έτσι το 1867 στα Δωδεκάνησα λειτουργούσαν 4 Ελληνικές Σχολές: της Ρόδου, Σύμης, Καλύμνου και Κω. Ήταν μάλιστα ικανές να καλύψουν τις ανάγκες που υπήρχαν στα νησιά. Στις αρχές του 20^ου αιώνα σχεδόν σε κάθε χωριό της Ρόδου υπάρχει κάποιο σπίτι το οποίο εκτελεί χρέη σχολείου.

Μετά τη συνθήκη της Λοζάνης (24/6/1923) οι Ιταλοί αισθανόμενοι πλέον σίγουροι ότι είναι μόνοι κυρίαρχοι στην περιοχή ξεκινάνε την επίθεση στο εκπαιδευτικό σύστημα. Με το εκπαιδευτικό διάταγμα του 1926 καθιστά τη διδασκαλία της Ιταλικής γλώσσας υποχρεωτική. Αφαιρεί από τη σχολική εφορία τον έλεγχο της εκπαιδευτικής διαδικασίας και διορίζει Ιταλό επόπτη. Επιπλέον αν μία κοινότητα αδυνατούσε να καλύψει τα έξοδα για το εκπαιδευτικό προσωπικό το διάταγμα αυτό της έδινε τη δυνατότητα να απευθυνθεί στην ιταλική διοίκηση να αναλάβει αυτή τη μισθοδοσία των δασκάλων. Βέβαια η φάβα είχε λάκκο. Αν έκανε η κοινότητα χρήση αυτής της διάταξης, τότε αυτομάτως η περιουσία και το ταμείο της κοινότητας πέρναγε σε ιταλικά χέρια. Έτσι θα είχε τη δυνατότητα α) να εξασφαλίσει ρευστό από τα ταμεία κοινοτήτων και εκκλησιαστικών επιτροπών και β) να διορίζει «δικούς» της δασκάλους ή να αμβλύνει της αντιδράσεις των ήδη διορισμένων αφού πλέον θα φοβόντουσαν την απόλυση ή τον εκτοπισμό. Η αντίσταση και αντίδραση των Δωδεκανησίων ήταν καθολική. Το διάταγμα στην ουσία έμεινε στα χαρτιά. Μέχρι το 1934 καμία κοινότητα δεν δεχτεί την προσφορά των Ιταλών παρόλο που η ανέχεια συνεχώς αυξανόταν. Βλέποντας αυτά η ιταλική-φασιστική διοίκηση το 1937 καταργεί τα Ελληνικά Γυμνάσια και μετατρέπει με νέο διάταγμα τα σχολεία από κοινοτικά σε βασιλικά. Καταργεί τη διδασκαλία της Ελληνικής φέρνει Ιταλούς εκπαιδευτικούς και παύει ή αναγκάζει σε παραίτηση τους Έλληνες.

Να επισημάνουμε εδώ ότι η παραβίαση αυτή του αναφαίρετου δικαιώματος ενός λαού, της διδασκαλίας της μητρικής του γλώσσας, ακόμη και αν βρίσκεται υπό κατοχή, όχι μόνο δεν καταγγέλθηκε ποτέ από την ελληνική κυβέρνηση του Μεταξά σε διεθνές επίπεδο, αλλά αποκρύφτηκε εντέχνως και από τον υπόλοιπο ελληνικό λαό. Κατά τα άλλα κάποιοι θέλουν να μας πείσουν ότι ο Μεταξάς σήκωσε το μπόι του και βροντοφώναξε το ΟΧΙ στους ομοϊδεάτες του φασίστες Ιταλούς επειδή σκεφτόταν το συμφέρον του ελληνικού λαού και τα συμφέροντα που είχε η ελληνική αστική τάξη να συμμαχήσει με τους Βρετανούς.[17]

·         Γερμανική κατοχή

Το τι διαδραματίστηκε κατά τη διάρκεια της Γερμανικής κατοχής στα Δωδεκάνησα είναι αρκετά θόλο και αυτό γιατί έχουμε βρει λίγες καταγραφές εκείνης της περιόδου. Αυτό βέβαια δεν αποτελεί συνέπεια του σχετικά μικρού χρονικού διαστήματος που κάνουμε την έρευνα αυτή, αλλά όπως μας έχουν αναφέρει ιστορικοί με τους οποίους έχουμε κάνει κάποιες συζητήσεις, γενικά υπάρχουν πολύ λίγα πράγματα για εκείνη την περίοδο.

Η Γερμανική κατοχή, τρίτη κατά σειρά, στα νησιά μας, τυπικά ξεκινάει με την παράδοση των ιταλικών στρατευμάτων και της διοίκησης των Νήσων, από τον Ιταλό Campioni στον Kleeman, στις 13-9-43. Πρακτικά όμως η κατάληψη των νησιών ολοκληρώνεται στις 18-9-1943 και θα διατηρηθεί μέχρι τις 8-5-1945. Να σημειωθεί εδώ ότι με την παράδοση των Ιταλών βρήκαν την ευκαιρία να εκδηλωθούν οι αντιφασιστικές διαθέσεις του ιταλικού στρατεύματος στα νησιά, το οποίο είχε ποια ακουμπήσει μεγάλο μέρος του[18]. Το πώς και το γιατί δεν θα εξεταστεί εδώ. Αυτό βέβαια ήταν και ο ένας από τους λόγους που οι γερμανικές δυνάμεις δεν άφησαν χρόνο και επενέβησαν άμεσα στα νησιά μετά την συνθηκολόγηση της Ιταλίας. Φοβόντουσαν, ίσως ήξεραν, ότι το μεγαλύτερο μέρος των Ιταλών στρατιωτών στα νησιά θα συστρατεύονταν με τις συμμαχικές δυνάμεις. Ο άλλος ήταν ότι οι σύμμαχοι είχαν επιτύχει ναυτικό αποκλεισμό[19] της Β. Αφρικής με αποτέλεσμα οι Γερμανοί να αντιμετωπίζουν μεγάλο πρόβλημα ανεφοδιασμού των εκεί δυνάμεων τους. Χρειάζονταν την περιοχή.

Όσοι είχαν απομείνει με φασιστικές ιδέες στο Ιταλικό στράτευμα προσπάθησαν να «συνετίσουν» τους υπόλοιπους, μάταια όμως. Οι «αντιφρονούντες» στρατιώτες ήταν και οι αποδέκτες του μένους του χιτλερικού στρατού. Οι Ιταλοί πλέον πίσω από τα ίδια σύρματα με τους μέχρι πρότινος εχθρούς Έλληνες, από τους μέχρι πρότινος συμμάχους Γερμανούς. Βασανισμοί, ξυλοδαρμοί, εκτελέσεις από το «συμμαχικό» χέρι, ΠΕΙΝΑ. Από τη μεριά τους βέβαια οι Έλληνες όλα αυτά τα ζούσαν στο πετσί τους 2 δεκαετίες τώρα.

Παρά τα μέτρα που πήραν οι Γερμανοί για το επισιτιστικό πρόβλημα, γιατί και αυτοί είχαν αρχίσει να νιώθουν την έλλειψη τροφίμων, η πείνα έφτασε στο ζενίθ το Νοέμβρη 1944- Φλεβάρη 1945. Σ’ αυτό δεν επηρέασε τόσο η Γερμανική κατοχή, αλλά το γεγονός ότι οι Ιταλοί είχαν καταστρέψει όπως αναφέρθηκε παραπάνω την γεωργική και κτηνοτροφική παραγωγή στα νησιά καθώς επίσης και ο αποκλεισμός του Αιγαίου από τις συμμαχικές δυνάμεις, για στρατιωτικούς σκοπούς.

Να επισημάνουμε τέλος πως οι Γερμανικές δυνάμεις για τους λόγους που προαναφέρθηκαν ήθελαν να εξασφαλίσουν την «διαμονή» τους στην περιοχή. Για το λόγο αυτό έκαναν κάποιες παραχωρήσεις στον ελληνικό πληθυσμό.

1. Κατάργησαν τους ιταλικούς φόρους και επέτρεψαν η τοπική διοίκηση να εισπράττει την τοπική φορολογία και τους τελωνειακούς δασμούς.
2. Επέτρεψαν τη λειτουργία Ελληνικών σχολείων για την διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας και
3. Αναγνώρισαν το δικαίωμα να εκλέγουν ελεύθερα τις τοπικές Δημοτικές Αρχές.

Επίσης με διάταγμα στις 22-11-1944 ίδρυσε στη Ρόδο το «Συμβούλιο των Αντιπροσώπων του Λαού» για να έχουν εκπροσώπηση στην κεντρική διοίκηση, και στις 21-1-1945 επεκτάθηκε το μέτρο αυτό για συμμετοχή και των υπόλοιπων νησιών στο Συμβούλιο.[20] Επ’ ουδενί τα μέτρα αυτά δεν θα μπορούσαν να υπερκαλύψουν τις θηριωδίες του ναζιστικού τέρατος. Τις αναφέρουμε μονάχα ως στοιχείο για τα επόμενα…

·         Αγγλική κατοχή

Και φτάνουμε αισίως στις 9 Μάρτη 1945. Την ημέρα που γίνεται η παράδοση των Δωδεκανήσων από στον Γερμανό Στρατηγό Όττο Βάγκνερ, στον Άγγλο Ταξίαρχο Μόφφατ στη Σύμη. Η υποχώρηση των Γερμανικών στρατευμάτων από την περιοχή του Αιγαίου έδωσε τη δυνατότητα να αρθεί ο ναυτικός αποκλεισμός, έτσι μεγάλες ποσότητες τροφίμων και φαρμάκων βρήκαν δίοδο και μεταφέρθηκαν στα νησιά, από Δωδεκανήσιους της υπόλοιπης Ελλάδας και ιδιαίτερα από την Παμπειραϊκή Επιτροπή Βοήθειας Δωδεκανήσου.

Σε κάθε νησί, ολόκληρος ο Δωδεκανησιακός λαός, συμμετείχε σε πανηγυρικές εκδηλώσεις. Η χαρά του ήταν διπλή. Από τη μια ξεμπέρδευε με τον φασιστικό ζυγό που είχε κάτσει στο σβέρκο του 20 και πλέον χρόνια και από την άλλη το όνειρο αιώνων για την ένωση με την Ελλάδα φάνταζε πιο κοντινό από ποτέ. Ήταν όμως έτσι τα πράγματα ή υπήρχε κίνδυνος να ζήσει ξανά την πικρή απογοήτευση του 1912;

Η απάντηση στο ερώτημα δεν άργησε να δοθεί. Δεδομένου ότι τα Δωδεκάνησα είχαν μπει στο στόχαστρο των Άγγλων από πολύ νωρίς, λόγω της γεωστρατηγικής τους θέσης που αναφέρθηκε και εισαγωγικά, έπρεπε να κινηθούν γρήγορα προκειμένου να εξασφαλίσουν την κυριαρχία τους στα νησιά, κύρια Ρόδο, Κω και Λέρο. Η εμπειρία τους ως πανίσχυρης αυτοκρατορίας από άκρη σ’ άκρη του κόσμου μέχρι τότε, επέβαλλε την διπλωματική –πολιτική οδό έναντι της βίαιης επιβολής τους στον πληθυσμό. Δανειζόμενοι μία φράση από το βιβλίο του Φ. Κυπριώτη, με άλλο περιεχόμενο βεβαίως, «για λόγους σκοπιμότητας» επέλεξαν το πρώτο διάστημα να διατηρήσουν το ιταλικό προσωπικό στις διοικητικές θέσεις κάτι που ασφαλώς δεν άρεσε στους Έλληνες αλλά έδινε στους Εγγλέζους χρόνο για να ξεκινήσουν τα «παιχνίδια» τους. Βολιδοσκόπηση διαθέσεων απέναντί τους, εξαγορά συνειδήσεων, πλήρωση των κύριων διοικητικών θέσεων με αταλάντευτους συνεργάτες, και όλα αυτά τα χρήσιμα εργαλεία που έχει στη φαρέτρα της μια ιμπεριαλιστική δύναμη προκειμένου να δημιουργήσει τη «δικιά» της αστική τάξη

Από τα πρώτα πράγματα που εξασφάλισαν ήταν η έκδοση της τοπικής εφημερίδας της Ρόδου, «Χρόνος» για να ποτίσουν με τη Βρετανική προπαγάνδα τα μυαλά των Ροδιτών. Την προσπάθειά τους αυτή να εμποτίσουν το σαράκι της αυτονομίας των νησιών και όχι της ένωσής τους με την Ελλάδα ασφαλώς και δεν το άφησαν μόνο στα έντυπα. Είχαν επιστρατεύσει και αστυνομικά όργανα από την Κύπρο, ελληνόφωνα αλλά από τις ξένες μειονότητες, για να συνεχίσουν την προπαγάνδα αυτή.[21] Από τον Ιούλιο του ’45 όλα πια άρχισαν να ξεκαθαρίζουν. Οι Εγγλέζοι ένοιωθαν έτοιμοι να ξεκινήσουν να διοικούν. Είτε άμεσα είτε έμμεσα. Στη Σύμη λόγου χάρη η τοπική Αγγλική διοίκηση δεν επέτρεψε την εκλογή Δημάρχου από τους Συμιακούς, αλλά διόρισε ένα Άγγλο διδάσκαλο διερμηνέα για Δήμαρχο. Χαρακτηριστική, για τη στάση των Άγγλων, είναι η έκθεση που στέλνει ο ίδιος ο Τσιγάντες προς το Υπουργείο Εξωτερικών και το Γενικό Επιτελείο Στρατού στις 16 Απριλίου 1946[22]. Στην έκθεση αυτή αναφέρεται ότι η βρετανική διοίκηση αποτελείται από αποικιακούς και ανθέλληνες σε τέτοιο σημείο που ο Αντισυνταγματάρχης που εκτελούσε χρέη αρχιγραμματέα των βρετανικών δυνάμεων έκανε δριμύτατες παρατηρήσεις σε όσους αξιωματικούς εξέφραζαν φιλελληνικά συναισθήματα. Μάλιστα έφτασε στο σημείο

4.      Το ΚΚΕ δίπλα σε κάθε αγώνα του ελληνικού λαού, μικρού ή μεγάλου. Ίδρυση του ΕΜΠΑ.

Ανακεφαλαιώνοντας λοιπόν θα καταλάβουμε γιατί ήταν μακροσκελής και η περιγραφή της κατάστασης που υπήρχε πριν, του κύριου θέματος της σημερινής μας εκδήλωσης, της ίδρυσης και δράσης του Εθνικού Μετώπου Πανδωδεκανησιακής Αντίστασης. Του ΕΜΠΑ.

Η Ιταλοκρατία και μετέπειτα η κήρυξη του Β’ Παγκοσμίου πολέμου είχε αυξήσει κατακόρυφα την ανέχεια στον πληθυσμό της Δωδεκανήσου ο οποίος όπως είδαμε και με την κοινωνική σύνθεση που αναφέραμε παραπάνω, ήταν στην πλειοψηφία του εργάτες και μικρομεσαίοι, κυρίως αγρότες και έμποροι. Τα πρωτοπόρα μέλη της εργατιάς δεν άργησαν να ξεπεταχτούν μέσα από τον καθημερινό αγώνα για την επιβίωση. Να συμβάλουν στη δημιουργία παράνομων κομμουνιστικών πυρήνων στη διάρκεια του μεσοπολέμου (Β. Βασιλειάδης) και το 1945 με την επιστροφή των Δωδεκανησίων από το μέτωπο της Μ. Ανατολής να δημιουργήσουν, με πρωτεργάτη τον Πάνο Μιχαηλίδη, την πρώτη κομμουνιστική οργάνωση στα Δωδεκάνησα[23].

Η εξέλιξη του πολέμου, η υποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων, καθώς και τα διαφαινόμενα σχέδια των Άγγλων για τα νησιά, ωθεί το ΚΚΕ να πάρει πρωτοβουλία και να ζητήσει τον Οκτώβρη το 1944, συνάντηση με τον Παπανδρέου και τον Σκόμπυ ώστε να σταλεί  εμπειροπόλεμος στρατός του ΕΛΑΣ τόσο στα Δωδεκάνησα όσο και στην Κρήτη, για να τα απελευθερώσει. Οι παραπάνω όχι μόνο αρνήθηκαν κατηγορηματικά, αλλά απαίτησαν οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ α) να μην εμπλακούν με τις γερμανικές δυνάμεις που υποχωρούσαν και β) να διαλυθούν[24]. Οι απάντηση του ΚΚΕ ήταν να στείλει κάτω στελέχη του από τη Δωδεκάνησο που μόλις είχαν γυρίσει από τη Μέση Ανατολή, για να οργανώσουν την πάλη του Δωδεκανησιακού λαού. Έτσι προς το τέλος του 1945 βρίσκονται στα Δωδεκάνησα εκτός από τον Πάνο Μιχαηλίδη και οι Μανώλης Παπαναστασίου (Παπαναστάσης) και ο Δημήτρης Χατζηαντωνίου[25]. Με την έναρξη της νέας χρονιάς όλα ήταν έτοιμα. Είχαν γίνει οι απαραίτητες συσκέψεις σε αρκετά από τα νησιά και είχαν «στρατολογηθεί» οι πρωτοπόροι για τον νέο αγώνα ενάντια στους «σύμμαχους» κατακτητές. Η ίδρυση του ΕΜΠΑ είναι πλέον γεγονός. Ο Χατζηαντωνίου αναλαμβάνει την Κω ενώ ο Παπαναστασίου τη Ρόδο. Η επίσημη εμφάνιση του Ε.Μ.Π.Α. γίνεται τη νύχτα στις 24 προς 25 Μαρτίου, παράνομα όμως, γιατί η Βρετανική Διοίκηση προέβλεπε βαρύτατες ποινές για περιπτώσεις διασαλεύσεως της δημόσιας τάξης και ασφαλείας. . Γεμίζουν λοιπόν τους τοίχους των κυριότερων κτιρίων με ενωτικά συνθήματα υπέρ της Ελλάδος, όπως επίσης και με συνθήματα για δουλειά, ψωμί και για ελευθερίες στο δωδεκανησιακό λαό.

Οι σκοποί δράσης της οργάνωσης όπως χαρακτηριστικά τους αποτυπώνει σε συνέντευξη στον αθηναϊκό τύπο («Ριζοσπάστης» και Δωδεκανησιακό Βήμα») ο γραμματέας της οργάνωσης, ο Μανώλης Παπαναστασίου ήταν οι εξής:

1. Να συνενώσει, να οργανώσει και να καθοδηγήσει τον αγώνα των Δωδεκανησίων για άμεση ένωση με την Ελλάδα
2. Να εξασφαλίσει ακόμη και κάτω από την Αγγλική κατοχή την λειτουργία δημοκρατικών θεσμών
3. Να καλυτερέψει το βιοτικό και πολιτιστικό επίπεδο

Με βάση αυτό το πλαίσιο αιτημάτων, είχε κάνει πλατύ κάλεσμα σε όλο τον δωδεκανησιακό λαό, ανεξάρτητα από τις πολιτικές πεποιθήσεις (εξαιρούσε τους φασίστες και δωσίλογους). Από την πρώτη στιγμή οι Άγγλοι την χαρακτήρισαν ως αριστερή-κομμουνιστική οργάνωση, με σκοπό να αποθαρρύνει και να τρομοκρατήσει τους Δωδεκανήσιους από το να συμμετάσχουν. Η μεθόδευση αυτή φαίνεται ότι δεν έπιασε. Ο χαρακτήρας της οργάνωσης ήταν λαϊκός και αυτό φαίνεται τόσο από το πλαίσιο πάλης όσο και από την επαγγελματική ιδιότητα των μελών της. Συμμετείχαν όχι μόνο άνεργοι και εργάτες των νησιών, αλλά και γιατροί, δάσκαλοι, δημοσιογράφοι κτλ.

Στο θέμα της διαφώτισης του λαού το ΕΜΠΑ διακίνησε πλήθος προκηρύξεων με τις οποίες ξεσκέπαζε τις ενέργειες που γίνονταν σε βάρος της εθνικής υπόστασης και του ψωμιού του λαού. Κυκλοφόρησε την παράνομη εφημερίδα «ΕΝΩΣΗ» μέσα από την οποία παρουσίαζε πιο αναλυτικά τον ρόλο των Εγγλέζων ενώ ταυτόχρονα συνέβαλε στην προσπάθεια που γινόταν για την οργάνωση και αναγνώριση εργατικών και επαγγελματικών σωματείων (π.χ. ο γραμματέας της οργάνωσης, Μανώλης Παπαναστάσης, ήταν από τα ιδρυτικά μέλη του Γεωργικού Συνεταιρισμού Ρόδου). Η εφημερίδα ΕΝΩΣΗ είχε μεγάλη απήχηση γιατί ήταν η μοναδική εφημερίδα που κυκλοφορούσε στα Δωδεκάνησα χωρίς την Αγγλική λογοκρισία. Η έκδοσή της γινόταν στην κυριολεξία κάτω από την μύτη των Άγγλων, στη γιάφκα της οργάνωσης που δεν απείχε περισσότερο από 50m από την Βρετανική Στρατιωτική Διοίκηση (British Military Administration). Αυτό που είναι ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι πως ο μόνος φορητός πολύγραφος που υπήρχε στα νησιά, βρισκόταν στα γραφεία της ΒΜΑ. Το γεγονός ότι κατάφερε να αποκτήσει το ΕΜΠΑ το δικό του πολύγραφο οφείλεται στον αναντικατάστατο ρόλο που είχε το μέλος του ΚΚΕ, ο Πάνος Μιχαηλίδης. Αφού κατάφερε να προσληφθεί από τις Αγγλικές αρχές ως Πάνος Δημητριάδης, στη συνέχεια μπόρεσε να αντιγράψει τη λειτουργία του πολυγράφου σε ένα τάβλι. Τα παραπάνω αποτελούν και αντικείμενα που έχουμε στην έκθεση. Επίσης μέσα από μια σειρά κινητοποιήσεων κατάφερε να αυξήσει την ασκούμενη πίεση για επίλυση του επισιτιστικού προβλήματος, με αποτέλεσμα να επιτύχει την αύξηση των διανεμόμενων ποσοτήτων τροφής και ρουχισμού, καθώς και την βελτίωση της ποιότητάς τους. Χαρακτηριστικό της κατάστασης τότε είναι όπως καταγγέλθηκε και σε μια σειρά άρθρων της εφημερίδας, ότι οι Εγγλέζοι προμήθειες που έρχονταν από την UNRRA (United Nations Relief and Rehabilitation Administration: Οργανισμός Περίθαλψης και Αποκατάστασης των Ηνωμένων Εθνών) για τους Δωδεκανήσιους τα πουλούσαν σε μαυραγορίτες και μοίραζαν στον κόσμο τα «σάπια» (διαλυμένα παπούτσια, σκισμένα ρούχα κτλ).[26]

Στο σημείο αυτό είναι σκόπιμο να επισημάνουμε πως η δράση της οργάνωσης, εξαίτίας της αντίστοιχης πολιτικής καθοδήγησης, δεν ήταν ανεπηρέαστη από την λαθεμένη αντίληψη που υπήρχε στο κομμουνιστικό κίνημα την εποχή εκείνη για την ειρηνική μετάβαση από τον καπιταλισμό στο σοσιαλισμό. Αυτό αποτυπώθηκε τόσο στο περιεχόμενο των αιτημάτων που καθορίστηκε μόνο από τα φλέγοντα, αλλά πρόσκαιρα ζητήματα (έμπαινε έντονα το ζήτημα της Ένωσης με την Ελλάδα χωρίς όμως να συνδέεται με το «ποια Ελλάδα». Την Ελλάδα της αστικής τάξης ή την Λαοκρατική Ελλάδα που έβαζε την ίδια περίοδο το ΕΑΜ;) όσο και στη στάση του ΕΜΠΑ προς την Ελληνική Στρατιωτική Διοίκηση (Συμμετείχαν στο καλωσόρισμά της). Για το τελευταίο βέβαια μπορούμε να πούμε ότι υπάρχει ένα ελαφρυντικό διότι μην ξεχνάμε ότι εκείνη την περίοδο έχει ξεκινήσει ο εμφύλιος πόλεμος και κατά συνέπεια η πολιτική καθοδήγηση από την Αθήνα με ενημέρωση για της εξελίξεις πρέπει να ήταν σχεδόν αδύνατη.

5.      Η αντίδραση του κράτους και του παρακράτους

Το αστικό κράτος βέβαια είχε από πιο νωρίς δείξει το πραγματικό του πρόσωπο. Το Σεπτέμβρη του 1946 κατεβαίνει στη Λέρο ο Νικόλαος Κουράκος με έγγραφα για να ιδρύσει την εθνικιστική οργάνωση «Εθνικός Φρουρός Ελλάδος». Αυτό άμεσα κινητοποίησε τόσο τις Ελληνικές αλλά και τις Βρετανικές δυνάμεις διότι, αν και ο μεν Κουράκος ήταν άγνωστος στα Δωδεκάνησα, η γυναίκα του ήταν συνεργάτιδα των Ιταλών την περίοδο της Ιταλοκρατίας («εἶχε σχέσεις ἐπί μακρόν χρονικό διάστημα μέ διαδοχικούς Ἰταλούς διευθυντάς τῆς Ἀστυνομίας Λέρου»)[27]. Η κύρια έγνοια τους όμως δεν ήταν ότι ήταν δωσίλογοι, άλλωστε μια χαρά συνεργάζονταν με αρκετούς άλλους, αλλά όπως αναφέρεται στο απόρρητο έγγραφο του Ταγματάρχη Πυροβολικού Παπαγεωργόπουλο προς την Ελληνική Στρατιωτική Αποστολή Δωδεκανήσου, που παραθέτει ο Διακογιάννης στο βιβλίο του, η δράση τους θα συσπείρωνε τους αριστερούς. Έτσι αναγκάζονται να τον στείλουν, ύστερα από την «σοφή» παρότρυνση  των συμμάχων Άγγλων, πίσω στην Αθήνα.

Η άμεση συνεργασία επίσημου κράτους και παρακράτους για να χτυπήσουν τις προοδευτικές δυνάμεις και συγκεκριμένα τους αριστερούς και σε αυτή τη γωνιά της Ελλάδας φαίνεται και από το επόμενο γεγονός που συντάραξε τα Δωδεκάνησα και συγκεκριμένα τη Σύμη. Τον Αύγουστο του 1947 στην περιοχή Σεσκλί, πραγματοποιείται μια πολιτική δολοφονία. Οι κομμουνιστές αδελφοί Τσαταλιού Σωτήρης, Πέτρος και ο 13άχρονος αδελφός τους Σταύρος πέφτουν νεκροί από τα πυρά ενός ατόμου του υποκόσμου, του Πέτρου Κτητικού. Λεπτομέρειες για το ποιόν του ατόμου αυτού αναφέρονται αρκετά ανάγλυφα στο γράμμα που έστειλαν οι γονείς των δολοφονημένων, στον τότε υπουργό δικαιοσύνης[28]. Αν και όλο το νησί γνώριζε τι είχε γίνει, οι επίσημοι φορείς, αν και αρχικά τον είχαν συλλάβει ως ύποπτο μετά από μαρτυρίες, εντούτοις τον άφησαν ελεύθερο και άρχισαν να διαδίδουν ότι έπεσε θύμα ληστείας. Αλλά και σε δικαστικό επίπεδο έκαναν τα αδύνατα δυνατά για να μην κινηθεί η όλη διαδικασία. Επαλήθευση της πολιτικής χροιάς που είχε αυτή η πράξη καθώς και της συνεργίας κράτους – παρακράτους είναι τα παρακάτω:

1. Ο Σωτήρης Τσαταλιός συμμετείχε στο κίνημα της Μέσης Ανατολής
2. Μετά την επιστροφή του στη Σύμη είχε κληθεί από τις αστυνομικές δυνάμεις να υπογράψει δήλωση αποκήρυξης του κομμουνισμού, αλλά δεν υπέγραψε και
3. Δύο μέρες πριν τη δολοφονία τους, στις 23 Αυγούστου, ό χωροφύλακας Κώστας Φαραντάτος επανάφερε τη δήλωση για υπογραφή και αφού δέχτηκε την ίδια απάντηση, απείλησε τους αδελφούς για αυτή τους την επιλογή.

Η πιο γνωστή όμως επίθεση του αστικού κράτους απέναντι σε αγωνιστές που είχαν δώσει όλο τους το είναι στον αγώνα για την αποτίναξη του ξένου ζυγού από την πατρίδα μας συνολικά, αλλά και από τα Δωδεκάνησα ειδικά που ήταν και πιο μακρόχρονη, είναι η παραπομπή των αγωνιστών και στελεχών του ΕΜΠΑ σε δίκη στο Πλημμελειοδικείο της Ρόδου, λίγες μέρες μετά την ενσωμάτωση. Αναρμόδιο να αποφασίσει τους παραπέμπει σε έκτακτο στρατοδικείο με βάση το νόμο 755/1917 για πράξεις «σε χώρα εχθρική στρατιωτικώς, υπό της Ελλάδος κατεχόμενη» (!!!). Στις 17 Μαρτίου 1948, για να εορτασθεί η επέτειος της Ενσωμάτωση με την Ελλάδα, συνεδριάζει το στρατοδικείο και αποδίδει τους παρακάτω τιμητικούς επαίνους στους αγωνιστές του ΕΜΠΑ:

1. Στον Πάνο Μιχαηλίδη 20 χρόνια και 10 μήνες πρόσκαιρα δεσμά.
2. Στους Γιώργο Βεργωτή-Σούρη, Μανώλη Παπαναστάση και Νικήτα Γιαννικάκη 20 χρόνια και 4 μήνες
3. Τέλος στον Παρασκευά Φουντουραδάκη ισόβια.[29]

Από εκεί και πέρα ξεκίνησε το πολύχρονο ταξίδι τους στα διάφορα ξερονήσια και τόπους εξορίας τα οποία είχαν γεμίσει από αγνούς αριστερούς- κομμουνιστές αγωνιστές. Παρά την απόσταση που είχαν μεταξύ τους, γιατί ποτέ δεν ήταν όλοι μαζί στον ίδιο τόπο, είχαν πολύ συχνή αλληλογραφία μεταξύ τους. Η συντροφικότητα τους που σφυρηλατήθηκε μέσα από τους αγώνες και της διώξεις, ήταν ένας δεσμός αδιάρρηκτος.

Στην αναθεωρητική δίκη που πραγματοποιήθηκε στις 18/2/1953 επιτυγχάνεται η μείωση της ποινής τους και στα 1957 απελευθερώνονται.

 IV.            Επίλογος

Εδώ τελειώνουν τα αποτελέσματα της έρευνάς μας μέχρι σήμερα. Μια έρευνα η οποία θα συνεχιστεί γιατί όσο περισσότερο «ξύνουμε» τα γεγονότα τόσο περισσότερα στοιχεία αναδεικνύονται και απαιτούν περαιτέρω μελέτη. Κρατάμε όμως ως βασικά συμπεράσματα τα εξής:

1. Οι ιμπεριαλιστές δεν διστάζουν μπροστά σε τίποτα όταν είναι να εξυπηρετήσουν τα συμφέροντα των μονοπωλίων τους.
2. Ενότητα μπορεί να υπάρξει μόνο πάνω στη συμφωνία ταξικών συμφερόντων διαμορφώνοντας έτσι δυο «στρατόπεδα». Αυτό της τάξης που εξουσιάζει και αυτό της τάξης που εξουσιάζεται. Οι εξελίξεις επηρεάζονται από το ποιο από τα δύο έχει την πλειοψηφία με το μέρος του, αλλά πάντα κινητήρια δύναμη είναι ο ίδιος ο Λαός
3. Η θυσίες και οι αγώνες των αγωνιστών και του ΕΜΠΑ να είναι φάρος για τους αγώνες που έχουμε εμείς μπροστά μας. Να διδαχτούμε όμως και από τα λάθη και τις αδυναμίες τους για να μπορέσουμε να βαδίζουμε πιο σταθερά μπροστά. Μπροστά προς μια κοινωνία άλλη οπού η εκμετάλλευση του μόχθου των πολλών δεν θα οικειοποιείται από τους λίγους. Ότι ο πόθος και των Δωδεκανησίων, όπως εκφράστηκε μέσα και από μια σειρά άρθρα εν όψει της Ενσωμάτωσης, να γίνει ο εργαζόμενος λαός κύρης στον τόπο του θα πραγματοποιηθεί.
4. Η συμβολή του ΚΚΕ στους αγώνες του Δωδεκανησιακού λαού ήταν καταλυτική και τα στελέχη του ρίχτηκαν πρώτα στον αγώνα. Παρ’ όλο που κυνηγήθηκαν κανείς άλλος, δεν λύγισαν ούτε σε φυλακές, ούτε σε εξορίες γιατί ήξεραν πως η θυσίες τους ήταν το δίκιο του λαού μας και το βάζαν πάνω από το ΕΓΩ.

Με την ιστορική μας πείρα, κατά ένα λιθαράκι πιο πλούσια, συνεχίζουμε τον αγώνα στο δύσβατο δρόμο που έχουμε επιλέξει. Ενημερώνουμε και προετοιμάζουμε το λαό μας για τις μάχες που έρχονται, ακόμη πιο δυναμικά, δεδομένου και της έντασης των ενδοϊμπεριαλιστικών αντιθέσεων στην περιοχή μας. Τον προετοιμάζουμε ώστε την κρίσιμη στιγμή να δώσει τη μάχη για τα δικά του συμφέροντα και όχι για αυτά της μιας ή της άλλης αστικής τάξης.

• Δόξα και τιμή στους αγωνιστές του ΕΜΠΑ
• Ζήτω τα 100 χρόνια από τη μεγάλη Οκτωβριανή Επανάσταση
• Ζήτω τα 71 χρόνια από την ίδρυση του ΕΜΠΑ
• Ζήτω το ΚΚΕ.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. 1977. Νεότερος ελληνισμός από το 1881 ως το 1913, τ. ΙΔ Εκδοτική Αθηνών.
2. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. 1977. Νεότερος ελληνισμός από το 1913 ως το 1941, τ. ΙΕ Εκδοτική Αθηνών.
3. Ελεύθερα Δωδεκάνησα, τ. 5, Αθήνα 1946.
4. Ελεύθερα Δωδεκάνησα, τ. 7, Αθήνα 1946
5. Ελεύθερα Δωδεκάνησα, τ. 2, Αθήνα 1945
6. Foreign Relations of the United States, Diplomatic Papers, THE CONFERENCES AT CAIRO AND TEHRAN, Department of State Washington 1961
7. Ελευθέριος Ι. Διακογιάννης, «Οι ανυπότακτοι της Σύμης. Βρετανική κατοχή στα Δωδεκάνησα», εκδόσεις Προσκήνιο, Αθήνα 2006.

---

[1]Reports of the Italian General Staff. The Italo-Turkish War (1911-1912). Translated and compiled by First Lieut. RenatoTittoni (Kansas City, Missouri, U. S. A., Franklin Hudson Publishing Company, 1914), 11.

[2] Ultimatum from Italy to Turkey Regarding Tripoli. (1912). The American Journal of International Law,6(1), 11-12. doi:10.2307/2212676

[3] The Turkish Reply to Italian Ultimatum Regarding Tripoli. (1912). The American Journal of International Law,6(1), 12-14. doi:10.2307/2212677

[4]Treaty of Peace Between Italy and Turkey, (1913).The American Journal of International Law,7(1), 58-62. doi:10.2307/2212446

[5] Αρχείο Π. Μιχαηλίδη

[6] Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. 1977. Νεότερος ελληνισμός από το 1881 ως το 1913, τ. ΙΔ Εκδοτική Αθηνών, 381-382.

[7] Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. 1977. Νεότερος ελληνισμός από το 1881 ως το 1913, τ. ΙΕ Εκδοτική Αθηνών, 465.

[8] Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. 1977. Νεότερος ελληνισμός από το 1881 ως το 1913, τ. ΙΔ Εκδοτική Αθηνών, 382.

[9] Ο.π.

[10] Κ.Ο. Σακελλαρίδη (1946), Οι οικονομικές δυνατότητες της Δωδεκανήσου,  Ελεύθερα Δωδεκάνησα, 5, 27.

[11] Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. 1977. Νεότερος ελληνισμός από το 1881 ως το 1913, τ. ΙΔ Εκδοτική Αθηνών, 382.

[12] Κ.Ο. Σακελλαρίδη (1946), Οι οικονομικές δυνατότητες της Δωδεκανήσου,  Ελεύθερα Δωδεκάνησα, 5, 29.

[13] Η σπογγαλιεία στις νότιες Σποράδες (προσπελάστηκε 2 Μαρτίου 2017). Από www.sponge.gr/history/02.htm

[14] Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. 1977. Νεότερος ελληνισμός από το 1881 ως το 1913, τ. ΙΕ Εκδοτική Αθηνών, 465-466.

[15] Γ. ΛΕΣΠΕΡΗ, Τελευταίες ανακαλύψεις, Ελεύθερα Δωδεκάνησα, 2, 18.

[16] Κ.Ο. Σακελλαρίδη (1946), Οι οικονομικές δυνατότητες της Δωδεκανήσου,  Ελεύθερα Δωδεκάνησα, 5, 29-30.

[17] Ο Μεταξάς και το λαϊκό «ΟΧΙ», Ριζοσπάστης, 26/10/2012, σελ. 28.

[18] Φ. Κυπριώτη

[19] Foreign Relations of the United States, Diplomatic Papers, Department of State Washington, THE CONFERENCES AT CAIRO AND TEHRAN, 518

[20] Ελεύθερα Δωδεκάνησα, Υπόμνημα της Λαϊκής Επιτροπης Καλύμνου, Απρίλης 1946, 38.

[21] Ελεύθερα Δωδεκάνησα, Αναδημοσιεύσεις – Σχόλια, Μάιος 1945, 48.

[22] Κ. Τσαλαχούρης, ΕΜΠΑ, η άγνωστη ιστορία…, Ροδιακή, 12 Μαρτίου 2000.

[23] Αρχείο Π. Μιχαηλίδη, Βιογραφικό σημείωμα. Ιούνης 1998.

[24] Ελεύθερα Δωδεκάνησα, Ολόκληρος ο πολιτικός κόσμος λέει τη γνώμη του για το Δωδεκανησιακό ζήτημα, Αθήνα Μάιος 1945, 3-4.

[25] Δ. Χατζηαντωνίου, Το Ε.Μ.Π.Α. των αγώνων και των οραμάτων. «Οι ανυπότακτοι της Σύμης. Βρετανική κατοχή στα Δωδεκάνησα», Ελευθέριος Ι. Διακογιάννης, εκδόσεις Προσκήνιο, Αθήνα 2006.

[26] Δωδεκανησιακό Βήμα, 17 Απριλίου 1947.

[27] Ελ. Διακογιάννης, Οι ανυπόταχτοι της Σύμης. Βρετανική κατοχή στα Δωδεκάνησα, σελ 357.

[28] Ελ. Διακογιάννης, Οι ανυπόταχτοι της Σύμης. Βρετανική κατοχή στα Δωδεκάνησα, σελ. 125-128

[29] Αρχείο Πάνου Μιχαηλίδη, Πρακτικά έκτακτου στρατοδικείου.